Giới tử thư (Gia Cát Lượng)

Tác giả: Gia Cát Lượng (181-234), tự Khổng Minh, là Thừa tướng, nhà chính trị, quân sự kiệt xuất thời Tam Quốc. Ông là trụ cột của nước Thục Hán, phò tá Hán Chiêu Liệt Đế Lưu Bị.

Năm Gia Cát Lượng 36 tuổi thì có con trai đầu lòng là Gia Cát Chiêm (tự Tử Viễn). Năm Cát Chiêm 8 tuổi, Gia Cát Lượngng viết "Giới tử thư" nghĩa là "Thư răn dạy con". Cả bức thư chỉ có 86 chữ nhưng chứa đựng tầm nhìn, nhiều tầng lớp ý nghĩa và trí tuệ hơn người của Gia Cát Lượng trong việc dạy con.

诸葛亮诫子书隶书书法作品

诸葛亮《诫子书》: 夫君子之行，静以修身，俭以养德。非淡泊无以明志，非宁静无以致远。夫学须静也，才须学也。非学无以广才，非志无以成学。淫慢则不能励精，险躁则不能冶性。年与时驰，意与日去，遂成枯落，多不接世，悲守穷庐，将复何及！

Phu quân tử chi hành, tĩnh dĩ tu thân, kiệm dĩ dưỡng đức.

Phi đạm bạc vô dĩ minh chí, phi ninh tĩnh vô dĩ trí viễn.

Phu học tu tĩnh dã, tài tu học dã.

Phi học vô dĩ quảng tài, phi chí vô dĩ thành học.

Dâm mạn tắc bất năng lệ tinh, hiểm táo tắc bất năng dã tính.

Niên dữ thì trì, ý dữ nhật khứ, toại thành khô lạc, đa bất tiếp thế. Bi thủ cùng lư, tương phục hà cập

Dịch nghĩa:

Hành vi của người quân tử, lấy sự tĩnh lặng để rèn luyện bản thân, lấy sự tiết kiệm để bồi dưỡng phẩm hạnh.

Nếu không có sự thanh đạm thì không thể làm sáng tỏ chí hướng; nếu không có sự yên tĩnh thì không thể đạt được những mục tiêu lớn lao.

Việc học cần phải trong sự tĩnh lặng, và tài năng cần phải qua sự học tập.

Nếu không học thì không thể mở rộng tài năng; nếu không có chí hướng thì không thể thành công trong việc học.

Nếu buông thả lười biếng thì không thể rèn luyện tinh thần; nếu nóng nảy bộc phát thì không thể tu dưỡng được bản tính.

Năm tháng trôi qua, ý chí cũng hao mòn, dẫn đến sự khô héo, tàn úa. Nhiều người không còn hòa nhập được với xã hội, chỉ biết buồn bã sống trong cảnh nghèo khó cô đơn. Lúc ấy muốn thay đổi cũng đã quá muộn màng.

Giới Tử Thư (诫子书) của Gia Cát Lượng không chỉ là một bức thư dạy con mà còn là một kiệt tác văn chương hàm súc, một triết lý nhân sinh sâu sắc. Hơn 1800 năm đã trôi qua, những lời dạy ấy vẫn còn nguyên giá trị, thậm chí càng trở nên quý giá trong nhịp sống hối hả và đầy biến động của xã hội ngày nay.

Chúng ta hãy cùng nhau phân tích và bình luận về bài văn này dưới góc nhìn thực tế cuộc sống hiện đại.

Phân tích những giá trị cốt lõi trong "GiớiTử Thư"

1.  "Tĩnh" (静 - Tĩnh lặng): Đây là nền tảng đầu tiên và xuyên suốt toàn bộ bức thư.

 "Tĩnh dĩ tu thân" (Tĩnh để sửa mình): Trong sự ồn ào của mạng xã hội, tin tức 24/7 và vô vàn những thú vui giải trí, con người hiện đại dễ bị cuốn theo dòng chảy hỗn độn mà đánh mất sự bình an nội tâm. "Tĩnh" giúp ta dừng lại, nhìn vào bên trong, suy ngẫm về bản thân và điều chỉnh hành vi.

 "Học tu tĩnh dã" (Học cần phải tĩnh):Không có sự tập trung do "tĩnh" mang lại, việc học và tiếp thu kiến thức sâu sắc là điều không thể. Điều này hoàn toàn đúng trong thời đại số, nơi sự xao nhãng, trở thành kẻ thù lớn nhất của việc học tập chuyên sâu.

2. "Tiết" (俭 - Giản dị, tiết kiệm):

"Tiết dĩ dưỡng đức" (Tiết kiệm để nuôi dưỡng đạo đức): Chủ nghĩa tiêu dùng và văn hóa "sống ảo" khiến con người dễ sa đà vào việc chạy theo vật chất, hình thức bên ngoài. Lối sống giản dị, tiết kiệm giúp ta không bị nô lệ bởi vật chất, từ đó giữ cho tâm hồn thanh cao và trong sạch.

3.  "Đạm bạc" (淡泊) & "Ninh tĩnh" (宁静):

"Phi đạm bạc vô dĩ minh chí" (Không đạm bạc thì không thể sáng tỏ được chí hướng): Khi bị chi phối bởi danh lợi, địa vị, con người ta dễ đánh mất mục tiêu thực sự của đời mình. Sống đạm bạc không có nghĩa là không có tham vọng, mà là biết từ chối những cám dỗ ngắn hạn để giữ vững lý tưởng dài hạn.

 "Phi ninh tĩnh vô dĩ trí viễn" (Không tĩnh lặng thì không thể vươn tới những mục tiêu xa): Suy nghĩ vội vàng, nóng nảy ("hiểm táo") sẽ không bao giờ giúp ta đưa ra những quyết định sáng suốt cho tương lai. Chỉ trong sự bình tĩnh, ta mới có thể nhìn xa, trông rộng.

4.  Mối quan hệ giữa Học - Chí - Tài:

"Học tu tĩnh dã, tài tu học dã. Phi học vô dĩ quảng tài, phi chí vô dĩ thành học" (Học cần phải tĩnh, tài cần phải học. Không học thì không mở rộng được tài năng, không có chí thì không hoàn thành được việc học).  Đây là một công thức hoàn hảo: TĨNH -> CHÍ -> HỌC -> TÀI. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của ý chí (chí) như một động lực bên trong để kiên trì học tập, từ đó mới phát triển được tài năng thực sự.

5.  Lời cảnh báo về thời gian:

 "Niên dữ thì trì, ý dữ nhật khứ" (Năm tháng trôi qua, ý chí tiêu mòn): Thời gian là thứ một đi không trở lại. Nếu không biết trân trọng từng giây phút để rèn luyện bản thân, ta sẽ trở nên "khô héo" ("khô lạc"), lạc hậu và vô dụng. Hình ảnh "bi thủ cùng lư" (buồn rầu ôm khung cảnh nghèo nàn) là kết cục bi thảm cho một đời sống hoang phí thời gian và cơ hội.

Chân dung Gia Cát Lượng

Bình luận và liên hệ thực tế cuộc sống ngày nay

1.      "Tĩnh" - Liều thuốc giải cho sự "nghiện" kỹ thuật số và căng thẳng:

 Xã hội hiện đại đang thiếu "tĩnh" một cách trầm trọng. Các phương pháp như thiền định, chánh niệm (mindfulness), sống chậm lại đang trở nên phổ biến chính là minh chứng cho thấy con người khao khát sự bình an nội tâm mà Gia Cát Lượng đã nói đến. "Tĩnh" giúp chúng ta giảm stress, cải thiện sức khỏe tinh thần và làm việc hiệu quả hơn.

2.      "Đạm bạc" - Chống lại chủ nghĩa vật chất và "văn hóa sống ảo":

Trong thời đại của mạng xã hội, mọi người dễ dàng đánh đồng giá trị bản thân với lượt thích, người theo dõi và những thứ xa xỉ. Triết lý "đạm bạc minh chí" nhắc nhở chúng ta đâu mới là thứ thực sự quan trọng: giá trị nội tại, mối quan hệ chân thật và những đóng góp có ý nghĩa cho xã hội.

3.     "Học phải có chí" - Chìa khóa trong kỷ nguyên tri thức:

Kiến thức ngày nay thay đổi với tốc độ chóng mặt. Việc học không còn dừng lại ở trường lớp mà là một hành trình suốt đời. Tuy nhiên, với vô vàn thông tin, nếu không có "chí" (sự kiên trì, kỷ luật tự giác) và "tĩnh" (sự tập trung), con người dễ rơi vào tình trạng "học nông cạn", biết nhiều nhưng không sâu, không thực sự nắm vững bất kỳ lĩnh vực nào.

4.     Cảnh báo về "dâm mạn" (lơ là) và "hiểm táo" (nóng nảy, hấp tấp):

Đây là hai căn bệnh của thời đại.

"Dâm mạn": Sự lười biếng, trì hoãn được nuôi dưỡng bởi các thú vui dễ dàng (game, phim ảnh, mạng xã hội).

"Hiểm táo": Xu hướng muốn "thành công overnight" đầu tư ăn xổi, hay nóng nảy trong giao tiếp và công việc.

Cả hai trạng thái này đều phá hoại sự nghiệp và nhân cách của một người, khiến họ không thể "luyện tinh" (dốc hết tinh thần) và "dưỡng tính" (trau dồi tính tình).

5.     Giá trị của thời gian trong một thế giới bận rộn:

Câu "năm tháng trôi qua, ý chí tiêu mòn" như một hồi chuông cảnh tỉnh. Nó thúc giục chúng ta sống có chủ đích, biết đầu tư thời gian vào những việc ý nghĩa: học một kỹ năng mới, chăm sóc gia đình, rèn luyện sức khỏe, thay vì để nó trôi qua một cách vô ích.

  Kết luận: "Giới Tử Thư" của Gia Cát Lượng, xét cho cùng, là một bản đồ tâm hồn để mỗi người tự hoàn thiện chính mình. Những lời dạy ấy không hề cũ kỹ mà ngược lại, chúng như một ngọn hải đăng soi sáng trong cơn bão tố của cuộc sống hiện đại - nơi con người dễ bị lạc lối giữa những giá trị ảo và sự xô bồ.

  Bài học lớn nhất mà chúng ta có thể rút ra cho hôm nay có lẽ là: Hãy dành thời gian cho sự TĨNH LẶNG để biết mình thực sự muốn gì (MINH CHÍ); dùng sự GIẢN DỊ để giữ mình khỏi những cám dỗ; và lấy Ý CHÍ để kiên trì HỌC TẬP, không ngừng phát triển bản thân. Có như vậy, chúng ta mới không trở thành "kẻ khô héo" bên lề xã hội, mà sẽ sống một cuộc đời trọn vẹn, có ý nghĩa, không phải hối tiếc khi nhìn lại.