Tác
giả: Gia Cát Lượng (181-234), tự Khổng Minh,
là Thừa tướng, nhà chính trị, quân sự kiệt xuất thời Tam Quốc. Ông là trụ cột của
nước Thục Hán, phò tá Hán Chiêu Liệt Đế Lưu Bị.
Năm
Gia Cát Lượng 36 tuổi thì có con trai đầu lòng là Gia Cát Chiêm (tự Tử Viễn).
Năm Cát Chiêm 8 tuổi, Gia Cát Lượngng viết "Giới tử thư" nghĩa là
"Thư răn dạy con". Cả bức thư chỉ có 86 chữ nhưng chứa đựng tầm nhìn, nhiều
tầng lớp ý nghĩa và trí tuệ hơn người của Gia Cát Lượng trong việc dạy con.
诸葛亮《诫子书》: 夫君子之行，静以修身，俭以养德。非淡泊无以明志，非宁静无以致远。夫学须静也，才须学也。非学无以广才，非志无以成学。淫慢则不能励精，险躁则不能冶性。年与时驰，意与日去，遂成枯落，多不接世，悲守穷庐，将复何及！
Phu quân tử chi hành, tĩnh dĩ tu thân, kiệm dĩ dưỡng đức.
Phi đạm bạc vô dĩ minh chí, phi ninh tĩnh vô dĩ trí viễn.
Phu học tu tĩnh dã, tài tu học dã.
Phi học vô dĩ quảng tài, phi chí vô dĩ thành học.
Dâm mạn tắc bất năng lệ tinh, hiểm táo tắc bất năng dã tính.
Niên
dữ thì trì, ý dữ nhật khứ, toại thành khô lạc, đa bất tiếp thế. Bi thủ cùng lư,
tương phục hà cập
Dịch nghĩa:
Hành
vi của người quân tử, lấy sự tĩnh lặng để rèn luyện bản thân, lấy sự tiết kiệm
để bồi dưỡng phẩm hạnh.
Nếu
không có sự thanh đạm thì không thể làm sáng tỏ chí hướng; nếu không có sự yên
tĩnh thì không thể đạt được những mục tiêu lớn lao.
Việc
học cần phải trong sự tĩnh lặng, và tài năng cần phải qua sự học tập.
Nếu
không học thì không thể mở rộng tài năng; nếu không có chí hướng thì không thể
thành công trong việc học.
Nếu
buông thả lười biếng thì không thể rèn luyện tinh thần; nếu nóng nảy bộc phát
thì không thể tu dưỡng được bản tính.
Năm
tháng trôi qua, ý chí cũng hao mòn, dẫn đến sự khô héo, tàn úa. Nhiều người
không còn hòa nhập được với xã hội, chỉ biết buồn bã sống trong cảnh nghèo khó
cô đơn. Lúc ấy muốn thay đổi cũng đã quá muộn màng.
Giới
Tử Thư (诫子书) của
Gia Cát Lượng không chỉ là một bức thư dạy con mà còn là một kiệt tác văn
chương hàm súc, một triết lý nhân sinh sâu sắc. Hơn 1800 năm đã trôi qua, những
lời dạy ấy vẫn còn nguyên giá trị, thậm chí càng trở nên quý giá trong nhịp sống
hối hả và đầy biến động của xã hội ngày nay.
Chúng
ta hãy cùng nhau phân tích và bình luận về bài văn này dưới góc nhìn thực tế cuộc
sống hiện đại.
Phân
tích những giá trị cốt lõi trong "GiớiTử Thư"
1. "Tĩnh" (静 - Tĩnh lặng): Đây là nền tảng đầu
tiên và xuyên suốt toàn bộ bức thư.
"Tĩnh dĩ tu thân" (Tĩnh để sửa
mình): Trong sự ồn ào của mạng xã hội, tin tức 24/7 và vô vàn những thú vui giải
trí, con người hiện đại dễ bị cuốn theo dòng chảy hỗn độn mà đánh mất sự bình
an nội tâm. "Tĩnh" giúp ta dừng lại, nhìn vào bên trong, suy ngẫm về
bản thân và điều chỉnh hành vi.
"Học tu tĩnh dã" (Học cần phải
tĩnh):Không có sự tập trung do "tĩnh" mang lại, việc học và tiếp thu
kiến thức sâu sắc là điều không thể. Điều này hoàn toàn đúng trong thời đại số,
nơi sự xao nhãng, trở thành kẻ thù lớn nhất của việc học tập chuyên sâu.
2. "Tiết"
(俭 - Giản dị,
tiết kiệm):
"Tiết
dĩ dưỡng đức" (Tiết kiệm để nuôi dưỡng đạo đức): Chủ nghĩa tiêu dùng và
văn hóa "sống ảo" khiến con người dễ sa đà vào việc chạy theo vật chất,
hình thức bên ngoài. Lối sống giản dị, tiết kiệm giúp ta không bị nô lệ bởi vật
chất, từ đó giữ cho tâm hồn thanh cao và trong sạch.
3. "Đạm bạc" (淡泊) & "Ninh tĩnh" (宁静):
"Phi
đạm bạc vô dĩ minh chí" (Không đạm bạc thì không thể sáng tỏ được chí hướng):
Khi bị chi phối bởi danh lợi, địa vị, con người ta dễ đánh mất mục tiêu thực sự
của đời mình. Sống đạm bạc không có nghĩa là không có tham vọng, mà là biết từ
chối những cám dỗ ngắn hạn để giữ vững lý tưởng dài hạn.
"Phi ninh tĩnh vô dĩ trí viễn"
(Không tĩnh lặng thì không thể vươn tới những mục tiêu xa): Suy nghĩ vội vàng,
nóng nảy ("hiểm táo") sẽ không bao giờ giúp ta đưa ra những quyết định
sáng suốt cho tương lai. Chỉ trong sự bình tĩnh, ta mới có thể nhìn xa, trông rộng.
4. Mối quan hệ giữa Học - Chí - Tài:
"Học
tu tĩnh dã, tài tu học dã. Phi học vô dĩ quảng tài, phi chí vô dĩ thành học"
(Học cần phải tĩnh, tài cần phải học. Không học thì không mở rộng được tài
năng, không có chí thì không hoàn thành được việc học). Đây là một công thức hoàn hảo: TĨNH -> CHÍ
-> HỌC -> TÀI. Nó nhấn mạnh tầm quan trọng của ý chí (chí) như một động lực
bên trong để kiên trì học tập, từ đó mới phát triển được tài năng thực sự.
5. Lời cảnh báo về thời gian:
"Niên dữ thì trì, ý dữ nhật khứ"
(Năm tháng trôi qua, ý chí tiêu mòn): Thời gian là thứ một đi không trở lại. Nếu
không biết trân trọng từng giây phút để rèn luyện bản thân, ta sẽ trở nên
"khô héo" ("khô lạc"), lạc hậu và vô dụng. Hình ảnh
"bi thủ cùng lư" (buồn rầu ôm khung cảnh nghèo nàn) là kết cục bi thảm
cho một đời sống hoang phí thời gian và cơ hội.
 |
| Chân dung Gia Cát Lượng |
Bình
luận và liên hệ thực tế cuộc sống ngày nay
1.
"Tĩnh" - Liều thuốc giải cho sự
"nghiện" kỹ thuật số và căng thẳng:
Xã hội hiện đại đang thiếu "tĩnh" một
cách trầm trọng. Các phương pháp như thiền định, chánh niệm (mindfulness), sống
chậm lại đang trở nên phổ biến chính là minh chứng cho thấy con người khao khát
sự bình an nội tâm mà Gia Cát Lượng đã nói đến. "Tĩnh" giúp chúng ta
giảm stress, cải thiện sức khỏe tinh thần và làm việc hiệu quả hơn.
2.
"Đạm bạc" - Chống lại chủ nghĩa vật chất
và "văn hóa sống ảo":
Trong
thời đại của mạng xã hội, mọi người dễ dàng đánh đồng giá trị bản thân với lượt
thích, người theo dõi và những thứ xa xỉ. Triết lý "đạm bạc minh chí"
nhắc nhở chúng ta đâu mới là thứ thực sự quan trọng: giá trị nội tại, mối quan
hệ chân thật và những đóng góp có ý nghĩa cho xã hội.
3. "Học phải có chí" - Chìa khóa trong kỷ
nguyên tri thức:
Kiến
thức ngày nay thay đổi với tốc độ chóng mặt. Việc học không còn dừng lại ở trường
lớp mà là một hành trình suốt đời. Tuy nhiên, với vô vàn thông tin, nếu không
có "chí" (sự kiên trì, kỷ luật tự giác) và "tĩnh" (sự tập
trung), con người dễ rơi vào tình trạng "học nông cạn", biết nhiều
nhưng không sâu, không thực sự nắm vững bất kỳ lĩnh vực nào.
4. Cảnh báo về "dâm mạn" (lơ là) và
"hiểm táo" (nóng nảy, hấp tấp):
Đây
là hai căn bệnh của thời đại.
"Dâm
mạn": Sự lười biếng, trì hoãn được nuôi dưỡng bởi các thú vui dễ dàng
(game, phim ảnh, mạng xã hội).
"Hiểm
táo": Xu hướng muốn "thành công overnight" đầu tư ăn xổi, hay
nóng nảy trong giao tiếp và công việc.
Cả
hai trạng thái này đều phá hoại sự nghiệp và nhân cách của một người, khiến họ
không thể "luyện tinh" (dốc hết tinh thần) và "dưỡng tính"
(trau dồi tính tình).
5. Giá trị của thời gian trong một thế giới bận rộn:
Câu
"năm tháng trôi qua, ý chí tiêu mòn" như một hồi chuông cảnh tỉnh. Nó
thúc giục chúng ta sống có chủ đích, biết đầu tư thời gian vào những việc ý
nghĩa: học một kỹ năng mới, chăm sóc gia đình, rèn luyện sức khỏe, thay vì để nó trôi
qua một cách vô ích.
Kết
luận: "Giới Tử Thư" của Gia Cát Lượng, xét cho cùng, là một bản đồ
tâm hồn để mỗi người tự hoàn thiện chính mình. Những lời dạy ấy không hề cũ kỹ
mà ngược lại, chúng như một ngọn hải đăng soi sáng trong cơn bão tố của cuộc sống
hiện đại - nơi con người dễ bị lạc lối giữa những giá trị ảo và sự xô bồ.
Bài
học lớn nhất mà chúng ta có thể rút ra cho hôm nay có lẽ là: Hãy dành thời gian
cho sự TĨNH LẶNG để biết mình thực sự muốn gì (MINH CHÍ); dùng sự GIẢN DỊ để giữ
mình khỏi những cám dỗ; và lấy Ý CHÍ để kiên trì HỌC TẬP, không ngừng phát triển
bản thân. Có như vậy, chúng ta mới không trở thành "kẻ khô héo" bên lề
xã hội, mà sẽ sống một cuộc đời trọn vẹn, có ý nghĩa, không phải hối tiếc khi
nhìn lại.
.jpg)